8.6. INNOWACJE XXI
- Edukacja promująca równość
---------------------------------------
 
     Równość - to żywe do dziś hasło oświecenia. Niektórzy nadal marzą o równości, a inni twierdzą, że to właśnie społeczne nierówności między ludźmi są motorem postępu, bo wywołują pragnienia. Jak zorganizować innowację, szkołę, aby nie tylko traktowano w niej podmioty równo, ale też sama promowała równość edukacji?
 
Równość, wolność...
 
Równość, obok wolności i braterstwa - była hasłem Wielkiej Rewolucji Francuskiej XVIII wieku. Te szczytne hasła pozostały aktualne do dziś. Niektórzy twierdzą, że równo, lub prawie równo, to było w PRL. Inni zaś nadal marzą o równości obywateli wobec prawa, dostępu do dóbr kultury, nauki, społeczeństwa itd. Natomiast są też tacy, którzy twierdzą, że to właśnie społeczne nierówności między ludźmi są motorem postępu, bo wywołują pragnienia, które są czymś bardzo mocnym, ale też wywołują zwykłą ludzką zazdrość i chciwość. Trudno jednak się zgodzić, że ta ostatnia cecha jest dobra i pożądana.
       Rywalizacja i konkurencja zdominowały dziś życie społeczne i szkolne. Polacy stale jeszcze mają kłopoty z radzeniem sobie w dobie wolności i demokracji (Szymański 2005). Natomiast Europa Zachodnia, przynajmniej teoretycznie, kieruje się teraz w stronę równości. O tym się teraz dużo mówi i pisze. Podkreśla potrzebę wyrównywania szans edukacyjnych młodych ludzi. Zdaniem niektórych, to wyrównywanie szans i edukacja promująca równość oraz współpracę powinny być ważnym celem systemu edukacyjnego. Dlaczego jednak w praktyce nie jest priorytetem edukacji?
 
Równość szans
 
Równości nie widać nawet na naszych drogach. Nierówności są widoczne i powszechne w życiu społecznym, ale nawet w polskich szkołach. Temat nierówności budzi spore zaciekawienie, czasem oburzenie i bunt. Wielu uważa, że obecny system polskiej edukacji, mimo sporej dawki słów i apeli dotyczących potrzeby wyrównywania szans rozwojowych dzieci, niewiele robi z wyrównywaniem nierówności edukacyjnych. One są konsekwencją wielu różnych czynników: kulturowych, edukacyjnych, ekonomicznych i społecznych oraz innych nierówności, które występują nie tylko w rozwijających się społeczeństwach. Warto jednak zapytać, dlaczego ważna jest równość szans rozwojowych?
Redakcja portalu Edunews.pl 3 lata temu upowszechniając artykuł O równości i nierówności w edukacji(Sawiński 2010), inspirowała dyskusję na ten właśnie temat, w której wypowiadało się sporo dyskutantów. Temat jest faktycznie nośny, ważny chyba dla każdego, komu leży na sercu dobro i przyszłość edukacji. Warto więc zaprosić nauczycieli, w szczególności innowacyjnych i niepokornych, do rozważenia tego ważnego problemu. Przecież on dotyczy podstaw edukacji i działania każdej szkoły: wszystkim po równo czy różnicować?: cele, zadania, wymagania itp. Warto poszukać dobrej odpowiedzi!
 
 
"Aby żadne dziecko..." - okładka książki (fot. www.dyrektorszkoly.pl)
 
Równości i nierówności
 
Redakcja „Głosu Nauczycielskiego” upowszechniła niedawno artykuł Czas na równość, przypominając, że Światowy Dzień Nauczyciela obchodzony jest na świecie 5 października. W roku 2011 obchodzono go pod hasłem równości w edukacji. (Red. 2011). W istocie rzeczy można marzyć o równości w edukacji, ale jej tam przecież nigdy nie było i nie będzie. Trudno jest przecież porównać lekcję czy pracę w ogóle nauczyciela języka polskiego i wychowania fizycznego. Ale to temat na inny artykuł.
Ranga nierówności społecznych wobec potrzeby równości jest oczywiście niższa, ale zakres zjawiska z pewnością bardziej rozległy. W istocie rzeczy przecież każdy z nas jest inny i o równości trudno tu mówić. Faktem jednak jest, że nierówności, a może bardziej same ludzkie emocje i pragnienia są motorem kulturowego postępu. Motywują do uwalniania zaradności i przedsiębiorczości. U niektórych wywołują chciwość zdobywania, zagarniania czy posiadania więcej, więcej..., co prowadzi do niezadowolenia, konfliktów i buntów. Chciwość jest negatywną cechą, ale też nieodłącznym elementem przedsiębiorczości, wolnego rynku, liberalizmu gospodarczego i wolnej konkurencji. Mówienie zaś, jak to jest na Zachodzie, że chciwość jest czymś dobrym - to czysty kretynizm. Zasadnym jednak pytaniem pozostaje, jak z tą społeczną nierównością postępować w szkole?
 
Równość nieabsolutna
 
Równość obywateli w demokracji dotyczy m.in. jednego głosu dla każdego w wyborach i teoretycznie równego traktowania przez prawo. Jednak liberalna demokracja, opierając się na idei egalitaryzmu, nie opowiadała się za absolutną równością. Nawet współcześni socjaldemokraci starają się kłaść nacisk raczej na równość szans dla wszystkich obywateli. A czymże jest wyrównywanie szans, przy mocno zróżnicowanych ludzkich genotypach?
Rozmaite podejmuje się w szkołach działania na rzecz wyrównywania edukacyjnych szans uczniów, koncentrując się jednak zwykle na pomocy słabszym. Stawia się tam m.in. pytania:
- Co nauczyciele myślą o równości w edukacji i czy traktują uczniów równo?
- Czy równe traktowanie osób - znaczy sprawiedliwe?
- Jak może wyglądać szkoła czy innowacja promująca równość w edukacji?
- Czy krokiem ku równościowej edukacji są jednakowe wymagania wobec uczniów?
- Jak zorganizować innowację, która szanuje i promuje równość edukacji? - itp.
 
Równanie do średniej
 
Rok szkolny niedawno się rozpoczął, więc dyskusje wokół polskiego systemu edukacji nabierają tempa, bo początek nowego roku szkolnego sprzyja podejmowaniu tematu jego niedostosowania do potrzeb uczniów. Coraz częściej mówi się o konieczności bardziej indywidualnego podejścia do problemów ucznia. Jak twierdzi prof. Gruszczyk-Kolczyńska (2013), która ma wieloletnie doświadczenie w badaniu uzdolnień dzieci w obszarze matematyki, szkoła robi wszystko, by te indywidualne różnice zatrzeć. W wywiadzie dla serwisu gazetaprawna.pl tłumaczy, że: “Szkoła jest zbudowana na założeniach, że wszystkie dzieci w tej samej grupie wiekowej mają podobne możliwości rozwojowe. Nie bierze się pod uwagę indywidualnych różnic". Tak to prawda, ale warto się zastanowić, czy indywidualizacja uczenia się w szkole i nauczania, w dobrym tego słowa znaczeniu, jest w ogóle wykonalna w masowej szkole?
Rzecz w tym, że to jest faktyczne jakieś błędne koło, bo określone zadania dla słabszych jest za trudne, a dla uzdolnionych - zbyt łatwe lub wręcz banalne. Ponadto, autorka stwierdza, że rodzice też nie stają po stronie uzdolnionego dziecka, bo: „Kiedy taki dzieciak przyniesie ze szkoły uwagi, mama czy tata mówią, że powinno być takie jak koledzy. Nieustannie słyszy: równaj do średniej." Dzieci bardzo szybko uczą się jak być średnim i przeciętnym, by później boleśnie się przekonać, że na rynku pracy wymaga się od nich czegoś odwrotnego. To może powodować problem z samookreśleniem i własną tożsamością (Red. 2013).
 
Refleksja końcowa o innowacji
 
     Rzeczywiście, istotnym problemem edukacji XXI w., który zdaniem dr P. Sadury (2011) trzeba pilnie podjąć jest pozbycie się rywalizacji w szkole, pracy i w sferze publicznej oraz rozwój miękkich kompetencji tworzących klimat do odbudowy równości i współpracy. W praktyce takie rewolucyjne przestawienie systemu edukacyjnego na nowe (choć stare jak świat) kluczowe kompetencje wymaga zmiany. Jego zdaniem, nie chodzi tu jednak o zmianę tego, czego ma uczyć polska szkoła w XXI w., ale tego, jak ma uczyć! Uważa on także, że rezygnacja z rywalizacji w szkole powinno być celem edukacji XXI wieku.
 
Refleksje końcowe dotyczące tej innowacji można ująć następująco:
 
1/ Równość, obok wolności i braterstwa, są aktualnymi hasłami, które warto przekuć w czyn, tj. wykorzystać w szkolnej pracy;
2/ Równość szans i wyrównywanie szans rozwojowych dzieci jest zadaniem priorytetowym edukacji XXI wieku;
3/ Rezygnacja ze szkolnej i międzyszkolnej rywalizacji, organizacji konkursów, sprawdzających testów i olimpiad, turniejów i „wyścigu szczurów” - to odbudowywanie równości i pożądanej współpracy;
4/ Racjonalne jest podejmowanie szkolnych innowacji, które zmierzają ku faktycznej równości w edukacji i wyższej jej jakości.
 
---------------------------------
1. Red., Czas na równość. Światowy Dzień Nauczyciela odbywa się w tym roku 5 października pod hasłem równości w edukacji. „GN” 2011 nr 40, s. 9.
2.. Red., Bez talentu i pasji - artykuł sponsorowany. www.interia.pl z 06.092013
3. SADURA P., Powrót równości. GN 2011 nr 51-52, s. 18-19.
4. SADURA P., Kompetencje dla rozwoju. Głos polskich think tanków. Warszawa: Wydaw. Polskie Forum Obywatelskie, 2011.
5. SAWIŃSKI J. P., O równości i nierówności w edukacji. Edunews.pl – z 05.06.2010.
6. SZYMAŃSKI M., Wolność i (nie)sprawiedliwość edukacyjna. "Nowa Szkoła" 2005 nr 1, s. 4-9.
7. www:pfo.net.pl/images/stories/ksiazki 2011.
 
dr Julian Piotr Sawiński - nauczyciel konsultant CEN
 
 
Centrum Edukacji Nauczycieli w Koszalinie
Ruszczyca 16, 75-654 Koszalin, fax.347-67-15,
centrala (094) 347-67-10, sekretariat (094) 347-67-20
E-mail : cen@cen.edu.pl