Doradca metodyczny edukacji wczesnoszkolnej
Dzień Wszystkich Świętych oraz Dzień Zaduszny to szczególne momenty w roku szkolnym, które mogą poruszyć delikatne struny dziecięcych emocji. W atmosferze ciszy, wspomnień i odwiedzin na cmentarzach dzieci często po raz pierwszy stykają się z refleksją nad śmiercią, przemijaniem i utratą. Choć dla dorosłych są one naturalnym elementem kultury pamięci, dla dzieci mogą stanowić źródło niepokoju, pytań i trudnych emocji. W tym czasie warto stworzyć bezpieczną przestrzeń do rozmowy o przemijaniu, stracie i pamięci – nie jako temat tabu, lecz jako część życia, którą można oswoić z czułością i zrozumieniem.
Nawet jeśli dziecko nie doświadczyło osobistej straty, żyje w świecie, w którym obecne są informacje o wojnach, katastrofach naturalnych czy wypadkach. Te przekazy – często dramatyczne – mogą wywoływać niepokój i potrzebę zrozumienia tego, co trudne i nieznane.
Jeśli w klasie mamy ucznia, który niedawno straciło bliską osobę lub zwierzę, warto przekazać rodzicom informację o planowanych zajęciach, które mogą być dla niego szczególnie trudne. Dziecko, które nie miało jeszcze przestrzeni na przeżycie żałoby, może nie być gotowe na wspólne rozmowy o śmierci. W takich przypadkach szczególnie ważna jest delikatność, indywidualne podejście i możliwość wycofania się z aktywności. Jeśli wiemy o niedawno przeżywanej żałobie jednego z naszych podopiecznych warto poprosić o gotowość do wsparcia psychologa lub pedagoga szkolnego.
Rozmowa o śmierci nie musi być ciężarem – może być okazją do budowania empatii, zrozumienia i poczucia, że każda emocja ma swoje miejsce. Pomocna może być literatura dziecięca, która w metaforyczny, czuły sposób wprowadza dzieci w temat przemijania. Poniżej znajdziesz propozycje scenariuszy zajęć opartych na takich utworach jak „Żegnaj, panie Muffinie” oraz „Jesienny liść Jasia”. Wspólne czytanie, rysowanie wspomnień, pytania zadawane w bezpiecznej atmosferze – to wszystko może pomóc dzieciom oswoić temat, który choć trudny, jest częścią życia.
Jak rozpocząć lekcję z dziećmi?
Zajęcia warto rozpocząć od pytania o skojarzenia z Dniem Wszystkich Świętych, Dniem Zmarłych. Dzieci najczęściej wymieniają znicze, kwiaty, chryzantemy, wieńce, cmentarz, groby, mówią imiona bliskich zmarłych. To dobry moment, by zapytać: „Jakie emocje towarzyszą Wam w tym czasie?” oraz „Skąd się one biorą?, Dlaczego pojawiają się takie emocje?”
W dalszej rozmowie warto zachęcić uczniów do podzielenia się tym, jak w ich domach przeżywa się ten szczególny czas – czy odwiedzają groby, wspominają bliskich, zapalają znicze, rozmawiają o przeszłości.
Podczas dyskusji należy nazywać emocje dzieci i dawać im przestrzeń do ich wyrażenia. Poszerzając słownictwo i okazując empatię i szacunek do emocji dziecka modelujemy ich zachowanie. Pomocne zwroty:
Warto aktywnie słuchać – być obecnym, nie oceniać, nie przyspieszać procesu przeżywania emocji. Czasem wystarczy milczenie, gest, spojrzenie, by dziecko poczuło, że jego uczucia są ważne.
Literatura wspierająca rozmowy o śmierci
Temat śmierci i przemijania nie jest łatwy. Dlatego chętnie sięgam po książki, które dotykają tego tematu. Wielkim sentymentem darzę opowiadanie „Jesień liścia Jasia” autorstwa Leo Buscaglia. Pamiętam jak wiele emocji towarzyszyło mi, gdy pierwszy raz czytałam to opowiadanie. Jak wiele obaw miałam proponując dzieciom wysłuchanie historii liścia Jasia. Ku mojemu zdziwieniu dzieci nie przeżywały treści lektury jak ja. Z ulgą stwierdziłam, że moje obawy okazały się nadmiernymi. W kolejnej klasie posłużyłam się zasobami Internetu a tu pod adresem: https://youtu.be/daBc3yaYKo0 znajduje się słuchowisko dla dzieci prezentujące treść lektury.
W dalszej części artykułu podzielę się pomysłami na pracę z dwoma utworami o przemijaniu. Są to (wspomniana już) „Jesień liścia Jasia” Leo Buscaglia oraz „Żegnaj, panie Muffinie”, który napisali Ulf Nilsson i Anna-Clara Tidholm.
Pan Muffin to świnka morska, która wspomina swoje życie i przygotowuje się do śmierci. Rodzina organizuje mu pogrzeb. Śmierć pokazana jest tu jako naturalne zakończenie życia. Ważne są wspomnienia, rytuały pożegnania, obecność bliskich. Warto po nią sięgnąć, gdyż pokazuje dzieciom, że smutek jest częścią miłości. Uczy, jak można godnie pożegnać kogoś bliskiego.
„Jesienny liść Jasia” to opowieść o liściu imieniem Jaś, który rośnie na wielkim drzewie razem z innymi liśćmi. Wiosną i latem Jaś cieszy się życiem, słońcem, wiatrem i towarzystwem innych liści. Jest pełen energii, ciekawości i radości.
Z nadejściem jesieni Jaś zaczyna dostrzegać zmiany – liście wokół niego żółkną, opadają, a on sam zaczyna się zastanawiać, co się z nim stanie. Pojawia się lęk przed nieznanym, smutek i pytania o sens życia. W rozmowie z liściem Danielem Jaś dowiaduje się, że przemijanie jest naturalną częścią życia, a każdy liść zostawia po sobie ślad – w ziemi, w pamięci, w innych.
W końcu Jaś godzi się z tym, co nieuniknione. Opada z drzewa, ale nie w strachu – lecz w spokoju, z poczuciem spełnienia i zrozumienia. Jego historia kończy się nie śmiercią, lecz przejściem – do nowego etapu, który choć niewidoczny, jest częścią większego cyklu.
Pomysł na zajęcia
Poniżej przestawię plany zajęć, które stworzyłam na podstawie scenariuszy moich zajęć dla klasy 2 i 3. Taka forma według mnie jest elastyczna podstawą do zaprojektowania lekcji dostosowanych do potrzeb i możliwości grup, z którymi Państwo obecnie pracują. Plany zajęć mogę być rozpisane na scenariusze 2 godzinne z możliwością rozdzielenie pracy na dwa dni.
Plan zajęć o panu Muffinie
Temat zajęć
„Żegnaj, panie Muffinie” – o pożegnaniu, pamięci i miłości
Cele zajęć
Środki dydaktyczne/Materiały
Przebieg zajęć
Wprowadzenie i czytanie książki
1. Rozmowa wstępna – Co to znaczy „pożegnać się”?
Pytania dodatkowe:
Ćwiczenie:
Karty emocji – dzieci wybierają kartę, która najlepiej oddaje ich uczucia związane z pożegnaniem.
2. Czytanie książki „Żegnaj, panie Muffinie” (ok. 25 min)
Nauczyciel podkreśla, że pan Muffin był kochany i miał piękne życie.
3. Rozmowa o rytuałach pożegnania
Ćwiczenie:
Dzieci tworzą „mapę pamięci” – zapisują, co można zrobić, by pamiętać o kimś bliskim (metoda mapa myśli).
II – Praca twórcza i gest pamięci
4. „Skarby pana Muffina” – aktywność twórca
Każde dziecko otrzymuje małe pudełko.
– dzieci rysują lub piszą:
Pudełka można dodatkowo ozdobić, włożyć do nich „List do pana Muffina” lub rysunek.
5. „Światełko dla pana Muffina”
Rozmowa kierowana o tym, że zapalenie świeczki jest znakiem pamięci o tych, których już z nami nie ma. Wyjaśnienie, że zapalając świeczkę można przywoływać w pamięci wspólne wspomnienia i miłe wydarzenia, te za które jesteśmy wdzięczni.
6. Rozmowa końcowa – Co czuję teraz?
Plan zajęć: „Jesienny liść Jasia” – o cyklu życia i przemijaniu
Cele zajęć
Środki dydaktyczne/Materiały
Przebieg zajęć
I – Wprowadzenie i czytanie książki
1. Rozmowa wstępna – Jakie zmiany zachodzą w przyrodzie jesienią?
Ćwiczenie: Dzieci rysują drzewo z czterema porami roku – zaznaczają, co się zmienia.
2. Czytanie książki „Jesienny liść Jasia” (ok 25 min)
Ważny cytat: „Wszyscy się boimy tego, czego nie znamy, Jasiu. To jest zupełnie naturalne.”
3. Rozmowa o cyklu życia
Ćwiczenie:
Dzieci układają „mapę cyklu/koła życia” – narodziny, wzrost, zmiany, pożegnanie, pamięć.
II – Praca twórcza
4. „Liść Jasia” – praca plastyczna
Liście można zawiesić na wspólnym „drzewie pamięci” w klasie.
5. Rytuał jesiennego pożegnania
Tak jak liść Jasia, każdy z nas zostawia po sobie ślad – w sercu, w pamięci, w uczuciach. Patrona naszej szkoły – ks. Jan Twardowski napisał: „Nie umiera ten, kto trwa w pamięci żywych.” Te wspomnienia to ślad, jaki pozostawiamy na zawsze w sercach naszych bliskich.
6. Pudełko pytań
Dodatkowe inspiracje
„To były naturalne zmiany. Czemu więc miałbyś się bać teraz, kiedy nadchodzi pora śmierci?”
„Nie umiera ten, kto trwa w pamięci żywych.”
Rozmowy o śmierci i przemijaniu są trudne, ale mogą być spokojne i pełne zrozumienia. Dzięki literaturze dziecięcej, aktywnościom plastycznym i rytuałom pamięci możemy pomóc dzieciom oswoić temat, który choć trudny, jest częścią życia. Wspólne przeżywanie emocji buduje empatię, wzmacnia relacje i uczy, że każda strata może być początkiem refleksji, a nie końcem miłości.
Słuchowisko dla dzieci „Jesień liścia Jasia” Leo Buscaglia https://youtu.be/daBc3yaYKo0
