VI 2025 Opisać ucznia

Justyna Jakubczyk

Doradca metodyczny edukacji wczesnoszkolnej

justynajakubczyk@cen.edu.pl

Czerwiec to miesiąc posumowań całorocznej pracy. Nauczyciele piszą sprawozdania ze swojej pracy ale również redagują końcoworoczne oceny opisowe swoich uczniów. Ograniczenie przestrzenią na świadectwie przeznaczoną na opis osiągnięć edukacyjnych ucznia dostarcza dodatkowych trudności. Niestety nie zawsze wystarcza edycja interlinii, czy kroju i wielkości czcionki. Corocznie zadajemy sobie pytanie jak opisać swoich uczniów rzetelnie i ergonomicznie.

Planowanie pracy

Zawsze warto zaplanować swoją pracę. Każdy z nas zna swoje tempo pracy oraz Punktem wyjścia powinno być zebranie zespołu nauczycieli uczących w klasach młodszych i ustalenie ramowego wyglądu oceny opisowej. W toku dyskusji planujemy kolejność oceniania, kategorie, kluczowe obszary. Mogą one różnić się w zależności od klasy, choć dobrą praktyką jest to, by świadectwa były zakresowo podobne. Gdy wspólnie przygotujemy nasz szkolny szablon warto w grupach oddziałowych poszukać sformułowań pomocnych przy komponowaniu oceny opisowej. Taka praca zespołu nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej stworzy zasób, z którego można będzie korzystać przez lata. Warto stworzyć sobie wspólna przestrzeń w internecie. Może to być skrzynka pocztowa, dysk w chmurze, czy zespół na platformie do pracy zdalnej. W plikach grupy możemy założyć katalogi z różnymi dokumentami, w tym pliki typu „ocena opisowa klasa 1”, „ocena opisowa klasa 2” i „ocena opisowa klasa 3”.

Kolejność

Prawo oświatowe wskazuje, że przedmioty powinny być ocenianie zgodnie z kolejnością przyjętą w ramowym planie nauczania, w jakiej występują w podstawie programowej kształcenia ogólnego.

Tabela 1. Ramowy plan nauczania dla szkoły podstawowej dla klas 1-3 zawarty w Rozporządzeniu Ministra Edukacji z dnia 20 maja 2024 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół

Nasz plan ramowy wskazuje tylko na 20 godzin edukacji wczesnoszkolnej. Dlatego warto zaczerpnąć kolejność opisów tego, co możemy przeczytać pod tabelą:

„1. W klasach I–III szkoły podstawowej (I etap edukacyjny – edukacja wczesnoszkolna) podziału godzin w każdej klasie na poszczególne obowiązkowe zajęcia edukacyjne (edukacja polonistyczna, edukacja matematyczna, edukacja społeczna, edukacja przyrodnicza, edukacja plastyczna, edukacja techniczna, edukacja informatyczna, edukacja muzyczna i edukacja językowa – język obcy nowożytny) dokonuje nauczyciel prowadzący te zajęcia.

2. W klasach I–III szkoły podstawowej na zajęcia wychowania fizycznego należy przeznaczyć po 3 godziny tygodniowo w każdej klasie.

3. (…)tygodniowy wymiar godzin tych zajęć wynosi dla:

1) edukacji plastycznej, edukacji informatycznej i edukacji muzycznej – po 1 godzinie w każdej klasie;

2) wychowania fizycznego – po 3 godziny w każdej klasie;

3) edukacji językowej – języka obcego nowożytnego – po 2 godziny w każdej klasie.”

Dzięki analizie tego dokumentu wiemy, że nasz opis powinien przyjąć następującą kolejność:

Edukacja polonistyczna,
Edukacja matematyczna,
Edukacja społeczna,
Edukacja przyrodnicza,
Edukacja plastyczna,
Edukacja techniczna,
Edukacja informatyczna,
Edukacja muzyczna,
Edukacja językowa – nauka języka obcego nowożytnego.

Teraz sięgamy do podstawy programowej kształcenia ogólnego dla I. etapu edukacyjnego, by dowiedzieć się, jakie obszary wiedzy i umiejętności ucznia opisać w ramach poszczególnych edukacji.

Po tej lekturze uzyskamy następujące zestawienie tabelaryczne:

Tabela 2. Obszary osiągnięć ucznia opisane w podstawie programowej kształcenia ogólnego w ramach poszczególnych edukacji.

Nazwa zajęć	Obszar osiągnięć ucznia
Edukacja polonistyczna	słuchanie, mówienie, czytanie, pisanie, kształcenie językowe, samokształcenie
Edukacja matematyczna	rozumienie stosunków przestrzennych i cech wielkościowych, rozumienia liczb i ich własności, posługiwanie się liczbami, czytanie tekstów matematycznych, rozumienia pojęć geometrycznych, stosowanie matematyki w sytuacjach życiowych oraz w innych obszarach edukacji
Edukacja społeczna	rozumienie środowiska społecznego, orientacja w czasie historycznym
Edukacja przyrodnicza	rozumienie środowiska przyrodniczego, funkcje życiowe człowieka, ochrona zdrowia, bezpieczeństwo i odpoczynek, rozumienie przestrzeni geograficznej
Edukacja plastyczna	percepcja wizualna, obserwacja i doświadczenia, działalność ekspresja twórcza, recepcja sztuk plastycznych
Edukacja techniczna	organizacja pracy, znajomość informacji technicznej, materiałów i technologii wytwarzania, stosowanie narzędzi i obsługa urządzeń technicznych
Edukacja informatyczna	rozumienie, analizowanie i rozwiązywanie problemów, programowanie i rozwiązywanie problemów z wykorzystaniem komputera i innych urządzeń cyfrowych, posługiwanie się komputerem, urządzeniami cyfrowymi i sieciami komputerowymi, rozwijanie kompetencji społecznych, przestrzeganie prawa i zasad bezpieczeństwa
Edukacja muzyczna	słuchania muzyki, ekspresji muzycznej, improwizacji ruchowej, rytmiki i tańca, gry na instrumentach muzycznych, znajomość form zapisu dźwięku
Edukacja językowa – nauka języka obcego nowożytnego	posługiwanie się bardzo podstawowym zasobem środków językowych dotyczących jego samego i jego najbliższego otoczenia, bardzo prostych wypowiedzi ustnych, artykułowanych wyraźnie i powoli, w standardowej odmianie języka, rozumienia wyrazów oraz jedno- lub kilkuzdaniowych, bardzo prostych wypowiedzi pisemnych (np. historyjki obrazkowe z tekstem, opowiadania), wypowiedzi ustne, wypowiedzi pisemne, reagowanie, przetwarzanie tekstu, określania tego, czego się uczeń nauczył, i wie, w jaki sposób może samodzielnie pracować nad językiem, współpracy z rówieśnikami w trakcie nauki, korzystanie ze źródeł informacji w języku obcym nowożytnym
Wychowanie fizyczne	utrzymanie higieny osobistej i zdrowia, sprawność motoryczna, ćwiczeń zwinnościowych, form rekreacyjno-sportowych

Źle, źle, wszystko źle …

Świadectwo to druk o „ograniczonej pojemności”, nie damy rady wpisać na nim wszystkiego, co w naszej opinii adekwatnie opisze ucznia. Dlatego należy umówić się z wszystkimi nauczycielami pracującymi na danym poziomie, które z obszarów osiągnięć mają dla nas największe znaczenie oraz co będzie brane pod uwagę w przypadku uczniów, którzy mogą mieć lub mają trudności edukacyjne. Przyjmijmy, że opisujemy dziecko, które ma trudności z czytaniem. Prócz zdania opisującego problem warto poszukać jego mocnej strony, np. w wypowiedziach na temat ilustracji. Każde dziecko jest wyjątkowe i każde dojrzewa w swoim tempie. W rozmowach z rodzicami odwołuję się do porównania do jabłoni - wszak nie w każdym sadzie rosną papierówki, są też renety, które dojrzewają później i mają wspaniałe walory. Dziecko na etapie edukacji wczesnoszkolnej, zgodnie z przepisami prawa (umieszczone poniżej), powinno być promowane do klasy programowo wyższej, gdyż ma 3 lata na osiągnięcie zakresu wiadomości i umiejętności zapisanego w podstawie programowej. Dlatego warto tak komponować ocenę opisową, by rodzic i dziecko nie mieli komunikatu jak w jednym ze skeczy szkolnych: „źle, źle, wszystko źle. Siadaj - dwója!”

Zdarzają się jednak sytuacje, w których powtarzanie klasy jest zalecane zarówno w ocenie nauczyciela wychowawcy, jak i innych specjalistów pracujących w szkole z dzieckiem. Wówczas na czas spotkania z rodzicami, na którym musimy powiadomić o ewentualnych zagrożeniach ocenami niedostatecznymi i nagannymi, tzw. wywiadówka informująca o zagrożeniach, warto przygotować sobie dokładną ocenę pokazującą pełen obraz funkcjonowania dziecka zarówno na zajęciach edukacyjnych, jak i specjalistycznych (kilka zdań o formach pomocy psychologiczno-pedagogicznej i ocenie ich efektywności). Ta ocena faktycznie będzie trudna w odbiorze, bo rodzicom ciężko przyjmować informację o problemach dziecka. Rodzice powinni potwierdzić na tejże ocenie fakt zapoznania się z nią oraz zgodnie z przepisami prawa przedstawić swoją opinię względem ewentualnego braku promocji. Można to zrobić w ten sposób, że na dole oceny dopisujemy sformułowanie: „Zostałem/łam zapoznana z oceną opisową postępów edukacyjnych i wychowawczych mojego dziecka. Moja opinia wobec propozycji niepromowania do klasy programowo wyższej jest_____________ (pozytywna/negatywna). Data i podpis rodzica.”

Tu należy zaznaczyć, że opinia rodzica nie jest wiążąca dla braku promocji. Opinia to nie zgoda. Nawet przy negatywnej opinii rodzica rada pedagogiczna, na wniosek wychowawcy, może postanowić o powtarzaniu klasy przez tego ucznia.

Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r., poz. 881)

Art. 44o.

1. Uczeń klasy I-III szkoły podstawowej otrzymuje w każdym roku szkolnym promocję do klasy

2. W wyjątkowych przypadkach, uzasadnionych poziomem rozwoju i osiągnięć ucznia w danym roku szkolnym lub stanem zdrowia ucznia, rada pedagogiczna może postanowić o powtarzaniu klasy przez ucznia klasy I-III szkoły podstawowej, na wniosek wychowawcy oddziału po zasięgnięciu opinii rodziców ucznia lub na wniosek rodziców ucznia po zasięgnięciu opinii wychowawcy oddziału.

3. Na wniosek rodziców ucznia i po uzyskaniu zgody wychowawcy oddziału albo na wniosek wychowawcy oddziału i po uzyskaniu zgody rodziców ucznia rada pedagogiczna może postanowić o promowaniu ucznia klasy I i II szkoły podstawowej do klasy programowo wyższej również w ciągu roku szkolnego, jeżeli poziom rozwoju i osiągnięć ucznia rokuje opanowanie w jednym roku szkolnym treści nauczania przewidzianych w programie nauczania dwóch klas.

Pomocne sformułowania – jak wyrazić, by nie urazić

Załóżmy, że nasz szablon świadectwa zakłada, że w ocenie opisowej zachowania ważne są dla nas relacje rówieśnicze. Wiemy, że wśród uczniów będą tacy, którzy bez problemu nawiązują i utrzymują kontakt z innymi, tacy, którzy wybierają małą grupę znajomy, tacy, którzy mają trudności z relacjami i tacy, którzy zabiegają o nie w nieakceptowalny sposób. Jak opisać zachowania poszczególnych uczniów? Spróbujmy zatem poszukać sformułowań opisujących relacje rówieśnicze dla wymienionych grup postaw uczniowskich.

Sformułowania empatyczne, zrównoważone:

Potrzebuje wsparcia w nawiązywaniu i utrzymywaniu pozytywnych relacji z rówieśnikami.

Miewa trudności w dostosowywaniu się do zasad współżycia społecznego, ale podejmuje próby ich przestrzegania.

W sytuacjach konfliktowych nie zawsze potrafi adekwatnie reagować, jednak przy wsparciu dorosłych stara się rozwiązywać spory.

Pracuje nad rozwijaniem umiejętności współpracy w grupie i komunikowania swoich potrzeb w sposób akceptowalny społecznie.

Czasami ma trudności z przestrzeganiem zasad współżycia w grupie.

Wymaga wsparcia w nawiązywaniu relacji z innymi uczniami.

Zdarza się, że nie reaguje adekwatnie w sytuacjach społecznych.

Potrzebuje przypomnienia o zasadach właściwego zachowania.

Wymaga systematycznego wspierania w zakresie rozpoznawania i nazywania emocji.

Ma trudności z przestrzeganiem ustalonych zasad zachowania.

Często potrzebuje przypomnienia o obowiązujących normach społecznych.

Nie zawsze adekwatnie reaguje na sytuacje szkolne.

Wymaga wsparcia w zakresie kształtowania odpowiedzialnych postaw.

Potrzebuje pomocy w rozwijaniu umiejętności kontrolowania emocji i zachowań.

Sformułowania zorientowane na proces i postęp:

Wykazuje postępy w radzeniu sobie z trudnościami w kontaktach społecznych.

Coraz częściej rozpoznaje i koryguje swoje niewłaściwe zachowania wobec rówieśników i dorosłych.

Uczy się reagować z szacunkiem i adekwatnie do sytuacji.

Uczy się rozpoznawać emocje swoje i innych.

Uczy się panować nad emocjami w trudnych sytuacjach.

Pracuje nad kontrolowaniem emocji i rozwiązywaniem konfliktów.

Stara się współdziałać z grupą i słuchać innych.

Potrzebuje wsparcia w budowaniu pozytywnych relacji z rówieśnikami.

Zna i w większości przypadków stosuje się do zasad panujących w szkole.

Stara się przestrzegać ustalonych reguł, choć czasem potrzebuje przypomnienia.

Reaguje na wskazówki nauczyciela i pracuje nad właściwym zachowaniem.

Przejawia chęć do poprawy i przyjmuje konstruktywną krytykę.

Sformułowania opisujące pozytywne relacje rówieśnicze:

Nawiązuje i utrzymuje dobre relacje z rówieśnikami.
Chętnie współpracuje w grupie i dzieli się obowiązkami.

Wykazuje empatię i szacunek wobec innych uczniów.

Przestrzega zasad obowiązujących w klasie i szkole.

Reaguje adekwatnie w sytuacjach konfliktowych i dąży do ich konstruktywnego rozwiązania.

Pomaga kolegom i koleżankom w trudnych sytuacjach.

Systematycznie przestrzega zasad obowiązujących w klasie i szkole.

Zachowuje się kulturalnie wobec rówieśników i dorosłych.

Odpowiedzialnie podchodzi do swoich obowiązków szkolnych.

Reaguje adekwatnie w różnych sytuacjach społecznych.

Wzorowo zachowuje się podczas zajęć i przerw.

Kiedy tak pogrupujemy opisy w poszczególnych obszarach osiągnięć uczniów łatwo zindywidualizujemy nasz szablon świadectwa dla każdego dziecka. Współpraca w zespołach nauczycielskich pozwoli na zwiększenie ergonomii pracy przy ocenianiu opisowym. Zachęcam do budowania wewnątrzszkolnych zespołów nauczycielskich. Wymiana doświadczeń i rozmowy w czasie spotkań zespołów problemowych z pewnością pozytywnie wpłyną na efektywność pracy każdego z nauczycieli czyniąc proces komponowania ocen opisowych znacznie łatwiejszym.