Katarzyna Fiebiger - katarzynafiebiger@cen.edu.pl
doradca metodyczny Centrum Edukacji Nauczycieli
Dyktanda i ćwiczenia ortograficzne na różne sposoby w edukacji wczesnoszkolnej
„Czytanie, pisanie, ortografia
i arytmetyka są ważne tylko wtedy, jeżeli pomagają naszym uczniom osiągnąć człowieczeństwo”
Maria Lorek mówiła, że: „Błąd to bardzo nieszczęśliwe zwierzątko. Nikt go nie lubi, ani nauczyciele, ani rodzice, ani dzieci. (…) Każdy ma prawo popełnić błąd, ale i obowiązek, aby go zauważyć i poprawić”.
Ortografia bywa trudna, ale nie możemy zrzucać całej winy na dziecko, za słabe wyniki z pisania dyktand. Raczej winne są też skomplikowane zasady pisowni naszego języka ojczystego. A problemy z ortografią, mogą wynikać często ze źle dobranych metod nauczania. Nauka ortografii może stać się przyjemna i skuteczna, jeśli będziemy stosować odpowiednie techniki uczenia - zabawę, rymowanie, skojarzenia.
Nauczyciel powinien znać etapy kształtowania umiejętności poprawnego pisania.
Podczas sprawdzania pisemnych tekstów nauczyciele najczęściej koncertują się na poprawianiu błędów. Wspieranie uczniów w nauce, to wskazywanie np. wyrazów czy zdań bez popełnionych błędów. Ważna może być także rola nie czerwonego, a zielonego ołówka. Zaznaczanie poprawnie napisanych literek np. „ó” „u” czy „h” „ch” np. koroną, a nie błędu. W kształceniu zintegrowanym mogą być stosowane są różne rodzaje ćwiczeń ortograficznych:
Dyktanda mogą mieć różne formy. Oto kilka wybranych.
„Dyktando biegane” (z ang. running dictation) polega na tym, że nauczyciel przyczepia na ścianach lub tablicach oddalonych od ławek poszczególnych uczniów tekst dyktanda. W pierwszej wersji uczeń podchodzi do tekstu, czyta zdanie, zapamiętuje a następnie zapisuje. Inna wersja to gdy uczniowie pracują w parach: uczeń A siedzi i notuje, a uczeń B biegnie do tekstu, czyta kawałek, po czym z pamięci dyktuje go koledze/koleżance.
Następna zabawa językowa to „Szalone dyktando”. Zabawę można przeprowadzić dla utrwalenia trudności ortograficznych przed pisaniem indywidualnym. Dzielimy klasę na trzy, lub cztery zespoły w zależności od tego, ile mamy miejsca na tablicy, bo tą też trzeba podzielić na taką samą liczbę części. Uczniowie siadają w rzędach przed tablicą i pierwsze osoby z drużyn piszą dyktowane zdanie. Kiedy zawodnik skończy pisać podbiega do osoby następnej i przekazuje kredę. Następne osoby piszą następne zdanie i tak aż do napisania całej dyktowanej treści. Na koniec, drużyna może poprawić błędy jeśli takie pojawiły się w tekście i porównać swój tekst z bezbłędnym pierwowzorem na kartce. Przyznajemy punkty tej drużynie, która popełniła najmniej błędów. Zabawę można zmodyfikować w ten sposób, że dyktando piszą trzy zespoły, a czwarty przygląda się i na koniec poprawia ewentualne błędy. Za każdy poprawiony błąd drużyna otrzymuje punkt, ale jeśli błędnie poprawi, to punkt jest odejmowany. Podobną zabawę można przygotować dotyczącą treści matematycznych. Przygotowujemy działania np. z tabliczką mnożenia. Pierwsi zawodnicy losują kartkę z działaniem. Zapisują go na tablicy i rozwiązują. Punkty możemy przyznać drużynie, która pierwsza wykonała zadanie. Punkt odejmujemy jeśli wystąpił błąd w rozwiązaniu. Wygrywa drużyna, która zdobyła najwięcej punktów. Na uwagę zasługuje fakt, iż w tych zabawach ważne jest, aby uczniów cechowała umiejętność pracy w zespole, empatia i stabilność emocjonalna czyli odporność na stres. Umiejętność przegrywania to ważna cecha świadcząca o dojrzałości emocjonalnej. Jeśli bywa z tym różnie, nauczyciel powinien być uważny i wyczuwać reakcję na zwycięstwo i porażkę. Czasem warto zrównoważyć zabawę by uniknąć sytuacji, gdzie punkty zdobywa ciągle ta sama drużyna. Przed grą można na przykład ustalić, że osoba, która zdobywa punkt, zmienia drużynę.
Sprawdzonym sposobem utrwalania pisowni trudnych wyrazów, jest wydrukowanie ich, gdzie trudności ortograficzne są zaznaczone innymi kolorami. Np.: Adaś, ślimak, myśl, głośny i Gosia, sitko, kosi czy Kasia. Drużyny w kilkuosobowych zespołach losują po dwa wyrazy z tymi trudnościami i wspólnie układają z nimi zdania. Następnie, nauczyciel wybiera spośród nich te, które będą na dyktandzie.
Innym sposobem na utrwalanie ortografii, może być praca plastyczna. Moi uczniowie z 3 B ze Szkoły Podstawowej nr 4 w Koszalinie wykonywali ciekawe, kolorowe plakaty. Dużą drukowaną lub pisaną literę, umieszczali w środkowej części, a z boku rysowali rysunki, których nazwy zawierały tę literę. Plakaty te, przez pewien czas wisiały na klasowej gazetce, aby uczniowie mogli utrwalać ich pisownię. Tutaj filmik.
Ciekawe też są ortograficzne lapbooki. Te kolorowe, zrobione przez uczniów karty z kieszonkami i ruchomymi częściami książeczki pomagają uczyć się i zapamiętywać trudne reguły polskiej ortografii.
Jedną z kreatywnych i angażujących form nauki ortografii, rozwijającą jednocześnie logiczne myślenie, jest wspólne bądź indywidualne tworzenie krzyżówek. W ramach takich zajęć moi uczniowie pracowali w parach, opracowując hasła do wyrazu „pszczoła”. Wyraz ten bywa dla dzieci trudny ze względu na obecność wyjątku ortograficznego. Jednakże, dzięki wcześniejszym lekcjom poświęconym tematyce życia i znaczenia pszczół, uczniowie nie tylko lepiej przyswoili sobie pisownię tego wyrazu, ale także z łatwością tworzyli do niego powiązane hasła. Zajęcia te okazały się skutecznym połączeniem nauki ortografii z edukacją przyrodniczą i rozwijaniem umiejętności współpracy.
Inną zabawą, może być gra obejmuje reguły ortograficzne dotyczące ,,ó” wymienne i ,,ó” niewymienne. Do wykonania potrzebny jest karton papieru z napisanymi zdaniami. Wyrazy, w których znajduje się ,,ó” wycinamy. W czasie gry, (może być ona na czas), uczniowie mają wycięte paski z wyrazami, położyć na właściwe miejsce. Oto przykład tekstu z lukami.
To jest łódź rybacka. Rybacy popłyną łodzią na ............... ryb. ................ jest duża i mocna. Wiatr jej nie ........................Rybacy .............. rano z połowu. Wyciągną .................... na brzeg ................ją dnem do ................... .
połów, góry, łódź, odwrócą, łódź, przewróci
Duetka ortograficzna – to następna propozycja zabawy z ortografią. Polega na przygotowaniu kolorowych kart ortograficznych.
Kolorowe kartki tniemy na prostokąty wielkości kart do gry. Na każdym prostokącie z jednej strony (awers) zapisujemy wyraz z luką (wa_adło), a na odwrocie (rewers) wyraz w całości z wyróżnioną trudnością ortograficzną (wahadło). Tak przygotowanymi kartami gra dwoje dzieci. Dostają po tyle samo kart i na zmianę każde z nich pokazuje przeciwnikowi wyraz z luką. Gdy przeciwnik umie prawidłowo uzupełnić lukę, otrzymuje kartkę i kładzie ją obok siebie. Gdy się pomyli, kartka pozostaje u pytającego, który pokazuje prawidłową odpowiedź. Wygrywa dziecko, które uzbierało więcej kartek. Tutaj opracowane przeze mnie, przykładowe wyrazy do tych kart, które można modyfikować dla własnych potrzeb.
Ostatnia zabawa z tekstem ortograficznym, polega na kodowaniu. Uczniowie zamiast literek z trudnościami, wpisują właściwą cyfrę. Tu link i opracowany przeze mnie materiał do tekstu przygotowanego przez Wydawnictwo WSiP.
Nauka ortografii w klasach młodszych nie musi być żmudnym procesem opartym wyłącznie na mechanicznym zapamiętywaniu zasad. Wręcz przeciwnie — odpowiednio dobrane zabawy i ćwiczenia ortograficzne nie tylko ułatwiają dzieciom przyswajanie trudnych reguł, ale także rozwijają ich twórczość, myślenie operacyjne, współpracę w grupie oraz pozytywne nastawienie do języka ojczystego. Pedagogiczna wartość takich działań polega nie tylko na wzroście kompetencji językowych, ale również na budowaniu trwałej motywacji wewnętrznej do uczenia się. W atmosferze akceptacji i radości dzieci uczą się szybciej, chętniej i skuteczniej — a to właśnie w klasach I–III kształtują się podstawy przyszłych sukcesów edukacyjnych.
Literatura: C. Gispert, J.A Vidal, J. Millan Wielki podręcznik dla nauczycieli przedszkoli i szkół podstawowych.
